رمز یکبار مصرف OTP چیست؟ کاربرد، نحوه عملکرد و نکات امنیتی

هنگام خرید اینترنتی، بعد از وارد کردن اطلاعات کارت، از شما یک کد کوتاه می‌خواهند که چند لحظه پیش برایتان پیامک شده یا از اپلیکیشن بانک گرفته‌اید. همین کد «رمز یکبار مصرف» یا OTP است.

رمز یکبار مصرف چیست؟ رمز یکبار مصرف (One-Time Password یا OTP) کدی امنیتی است که برای تأیید هویت یا تأیید یک تراکنش ساخته می‌شود و فقط یک بار و در بازه‌ی زمانی کوتاهی معتبر است. برخلاف رمز ثابت، اگر کسی آن را ببیند یا بدزدد، بعد از مصرف یا انقضا دیگر به کارش نمی‌آید.

در این مقاله می‌خوانید OTP دقیقاً چیست، در بانکداری ایران چه نامی دارد، چگونه ساخته می‌شود، چقدر اعتبار دارد، چرا گاهی نمی‌رسد و برای استفاده‌ی امن از آن چه نکاتی را باید رعایت کنید.

رمز یکبار مصرف (OTP) چیست؟

OTP مخفف One-Time Password و به معنی «گذرواژه‌ی یکبار مصرف» است. ویژگی‌های اصلی آن این‌هاست:

  • فقط برای یک بار: بعد از استفاده‌ی موفق، دوباره پذیرفته نمی‌شود.
  • زمان‌دار: بعد از مدت کوتاهی منقضی می‌شود، حتی اگر استفاده نشده باشد.
  • مخصوص یک درخواست: برای همان ورود یا همان تراکنشی صادر می‌شود که درخواستش را داده‌اید.

OTP فقط در پرداخت اینترنتی استفاده نمی‌شود. ورود به حساب کاربری، بازیابی رمز عبور، ثبت‌نام با شماره‌ی موبایل، تأیید دومرحله‌ای ورود (۲FA) و تأیید عملیات حساس در اپ‌های بانکی از کاربردهای رایج آن هستند.

رمز یکبار مصرف در بانکداری ایران: رمز دوم پویا

در بانکداری ایران، OTP با نام «رمز دوم پویا» یا «رمز دوم یکبار مصرف» شناخته می‌شود. این رمز جای «رمز دوم ثابت» (رمز اینترنتی کارت) را در پرداخت‌های اینترنتی و تراکنش‌های بدون حضور کارت گرفته است.

طبق گزارش‌های منتشرشده، اجرای این طرح از دی‌ماه ۱۳۹۸ و با هدف کاهش کلاهبرداری و فیشینگ آغاز شد. دلیلش ساده بود: رمز دوم ثابت را می‌شد در یک سایت جعلی لو داد و کلاهبردار هر بار که می‌خواست از آن استفاده کند.

تفاوت رمز ثابت و رمز یکبار مصرف

ویژگی

رمز دوم ثابت

رمز دوم یکبار مصرف (پویا)

تغییر

تا وقتی خودتان عوض نکنید ثابت است

برای هر تراکنش کد جدید صادر می‌شود

تعداد استفاده

بی‌نهایت بار

فقط یک بار

مدت اعتبار

بدون محدودیت زمانی

چند ده ثانیه تا چند دقیقه

اگر لو برود

تا تغییر رمز قابل سوءاستفاده است

بعد از مصرف یا انقضا بی‌ارزش می‌شود

نیاز به حفظ کردن

بله

خیر

تفاوت OTP با رمز اول، CVV2 و تاریخ انقضا

اطلاعات کارت بانکی همه نقش یکسانی ندارند:

  • رمز اول (رمز خودپرداز): برای تراکنش حضوری با دستگاه‌های خودپرداز و پوز استفاده می‌شود و در پرداخت اینترنتی وارد نمی‌شود.
  • CVV2: کد روی کارت که برای پرداخت اینترنتی لازم است و ثابت می‌ماند.
  • تاریخ انقضا: تاریخ اعتبار کارت.
  • رمز دوم پویا (OTP): کد موقتی که برای هر پرداخت اینترنتی جدید صادر می‌شود.

بدون رمز دوم پویا، داشتن شماره کارت، CVV2 و تاریخ انقضا برای تکمیل پرداخت اینترنتی کافی نیست. این همان لایه‌ی امنیتی اضافه است.

رمز یکبار مصرف چگونه کار می‌کند؟

مراحل کلی کار

  1. شما یک عملیات حساس را شروع می‌کنید، مثلاً پرداخت در درگاه بانکی.
  2. سیستم درخواست صدور رمز می‌دهد.
  3. رمز ساخته و از یکی از کانال‌های تعریف‌شده (پیامک، اپلیکیشن و...) به شما می‌رسد.
  4. شما رمز را وارد می‌کنید.
  5. سرور بررسی می‌کند رمز درست است، منقضی نشده و قبلاً استفاده نشده باشد.
  6. در صورت تأیید، عملیات انجام می‌شود و رمز باطل می‌شود.

مسیر رمز پیامکی در پرداخت‌های ایرانی

طبق توضیحات منتشرشده، در پرداخت اینترنتی کارتی درخواست از درگاه پرداخت به بانک مرکزی و از آنجا به بانک صادرکننده‌ی کارت می‌رسد و بانک رمز را به شماره‌ی موبایل ثبت‌شده برای کارت پیامک می‌کند. بانک مرکزی برای هماهنگی ارسال رمز میان بانک‌ها سامانه‌ای به نام «هریم» را معرفی کرده است. جزئیات اجرایی هر بانک ممکن است متفاوت باشد.

رمز چگونه ساخته می‌شود؟ HOTP و TOTP

در اپلیکیشن‌ها و توکن‌های تولیدکننده‌ی رمز، معمولاً از دو روش استاندارد استفاده می‌شود:

  • HOTP (مبتنی بر شمارنده): رمز از یک کلید مخفی و یک شمارنده ساخته می‌شود و با هر بار تولید، شمارنده یک واحد جلو می‌رود. استاندارد آن RFC 4226 است.
  • TOTP (مبتنی بر زمان): به‌جای شمارنده از زمان جاری استفاده می‌شود، پس رمز هر چند ثانیه تغییر می‌کند. استاندارد آن RFC 6238 است.

در هر دو روش، کلید مخفی بین سرور و دستگاه تولیدکننده مشترک است و با یک الگوریتم رمزنگاری (HMAC) یک عدد کوتاه، معمولاً ۶ تا ۸ رقم، ساخته می‌شود. سرور هم همین محاسبه را انجام می‌دهد و اگر دو عدد یکی بود، رمز را می‌پذیرد. بنابراین رمز لازم نیست از جایی منتقل شود که کسی بتواند آن را حدس بزند.

روش‌های دریافت رمز پویا

روش دریافت به بانک صادرکننده‌ی کارت و امکاناتی که فراهم کرده بستگی دارد. رایج‌ترین روش‌ها:

  • پیامک: رمز به شماره‌ی موبایل ثبت‌شده برای کارت ارسال می‌شود.
  • اپلیکیشن رمزساز یا اپ رسمی بانک: رمز داخل برنامه روی گوشی ساخته می‌شود.
  • همراه‌بانک و اینترنت‌بانک: در برخی بانک‌ها می‌توان رمز را از این مسیرها درخواست کرد.
  • توکن: دستگاه یا نرم‌افزار تولیدکننده‌ی رمز که در سازمان‌ها و بانکداری شرکتی بیشتر دیده می‌شود.

برای فعال‌سازی، دستورالعمل رسمی بانک صادرکننده‌ی کارتتان را دنبال کنید. مراحل فعال‌سازی (مثلاً کد دستوری، خودپرداز، اپ یا سامانه‌ی بانک) در هر بانک فرق دارد.

رمز یکبار مصرف چقدر اعتبار دارد؟

مدت اعتبار رمز دوم پویا در همه‌ی بانک‌ها و کانال‌ها یکی نیست. طبق گزارش‌های منتشرشده از الزامات بانک مرکزی، در نسخه‌ی اول سند رمز پویا حداکثر اعتبار ۶۰ ثانیه تعیین شده بود و در نسخه‌ی دوم به حداکثر ۱۲۰ ثانیه افزایش یافت. برخی بانک‌ها در اپ‌های رمزساز خود ۶۰ ثانیه را پیاده کرده‌اند.

در عمل: اگر رمز را دریافت کردید، همان لحظه وارد کنید. اگر دیر شد، رمز جدید بگیرید.

دلایل خطا و چرا رمز یکبار مصرف نمی‌آید؟

اگر رمز نمی‌رسد یا درگاه خطا می‌دهد، این موارد را به ترتیب بررسی کنید:

  1. رمز پویا برای کارتتان فعال نیست. سرویس باید برای همان کارت فعال شده باشد.
  2. شماره‌ی موبایل ثبت‌شده با سیم‌کارت فعلی‌تان یکی نیست. رمز به شماره‌ای می‌رود که در بانک ثبت است.
  3. آنتن یا اینترنت ضعیف است. پیامک ممکن است با تأخیر برسد.
  4. حافظه‌ی پیامک پر است یا پیامک‌های سرشماره‌ها مسدود شده‌اند. تنظیمات پیامک گوشی را بررسی کنید.
  5. چند بار پشت‌سرهم درخواست دادید. رمزهای قبلی ممکن است باطل شده باشند؛ آخرین رمز را استفاده کنید.
  6. رمز منقضی شده است. رمز جدید بگیرید.
  7. رمز مربوط به تراکنش قبلی بوده. هر رمز فقط برای یک تراکنش معتبر است.
  8. رمز را اشتباه وارد کرده‌اید. تعداد دفعات اشتباه محدود است و بسته به بانک ممکن است سرویس موقتاً محدود شود.
  9. اختلال موقت در بانک یا درگاه. چند دقیقه صبر کنید یا با بانک تماس بگیرید.

اگر با این موارد مشکل حل نشد، با پشتیبانی بانک صادرکننده‌ی کارت تماس بگیرید.

نکات امنیتی رمز یکبار مصرف

OTP امنیت پرداخت را بالا می‌برد، اما جلوی همه‌ی کلاهبرداری‌ها را نمی‌گیرد. یک رمز در لحظه‌ی دریافت معتبر است و اگر خودتان آن را به کلاهبردار بدهید، او همان لحظه می‌تواند استفاده کند.

  • رمز را به هیچ‌کس نگویید. کارمند بانک، پشتیبان فروشگاه یا «پلیس» هم رمز یکبار مصرف شما را نمی‌خواهند.
  • اگر رمزی را خودتان درخواست نکرده‌اید، وارد جایی نکنید. دریافت پیامک رمز بدون اقدام شما ممکن است نشانه‌ی تلاش دیگری برای استفاده از کارت شما باشد. به بانک اطلاع دهید.
  • آدرس صفحه‌ی پرداخت را بررسی کنید. صفحه را از مسیر خود سایت یا اپ معتبر باز کنید و روی لینک‌های ناشناس پیامکی، تلگرامی یا ایمیلی پرداخت نکنید. درگاه‌های بانکی معمولاً زیر دامنه‌ی shaparak.ir هستند، اما همیشه به قفل مرورگر بسنده نکنید.
  • اپلیکیشن بانک را فقط از منبع رسمی نصب کنید.
  • اگر گوشی یا سیم‌کارتتان گم شد یا از کار افتاد، سریع به بانک و اپراتور اطلاع دهید.
  • اگر رمز را اشتباه به کسی دادید، فوراً با بانک تماس بگیرید و کارت را مسدود کنید.

بعد از پرداخت: رسید و شماره‌ی پیگیری را نگه دارید

بعد از تأیید پرداخت با رمز پویا، رسید تراکنش (شامل مبلغ، تاریخ، ساعت و شماره‌ی پیگیری) را ذخیره کنید. برای پیگیری مشکلات پرداخت، مغایرت حساب یا اثبات تراکنش، همین رسید و شماره‌ی پیگیری لازم می‌شود. اگر پرداختی انجام شد و سفارش ثبت نشد، قبل از تکرار پرداخت، وضعیت تراکنش و شماره‌ی پیگیری را بررسی کنید.

سؤالات متداول

رمز یکبار مصرف چیست؟

کدی امنیتی است که فقط یک بار و در مدت محدودی معتبر است و برای تأیید هویت یا تراکنش استفاده می‌شود.

رمز پویا چیست؟

رمز پویا همان رمز دوم یکبار مصرف کارت‌های بانکی در ایران است که برای هر پرداخت اینترنتی جدید صادر می‌شود و جای رمز دوم ثابت را گرفته است.

رمز یکبار مصرف بانکی را چطور دریافت کنم؟

بسته به بانک، با پیامک، اپلیکیشن رمزساز یا اپ رسمی بانک. فعال‌سازی را طبق دستورالعمل بانک صادرکننده‌ی کارت انجام دهید.

رمز OTP چقدر اعتبار دارد؟

مدت اعتبار بسته به بانک و کانال متفاوت است. طبق الزامات بانک مرکزی حداکثر ۱۲۰ ثانیه است و برخی بانک‌ها ۶۰ ثانیه تعیین کرده‌اند.

فرق رمز ثابت با رمز یکبار مصرف چیست؟

رمز ثابت تا زمان تغییر یکسان می‌ماند و بارها قابل استفاده است. رمز یکبار مصرف برای هر تراکنش جدید ساخته می‌شود و بعد از مصرف یا انقضا باطل می‌شود.

آیا رمز یکبار مصرف کاملاً امن است؟

نه. امنیت را به‌طور قابل‌توجهی بالا می‌برد، اما اگر رمز را به کلاهبردار بدهید یا در صفحه‌ی جعلی وارد کنید، ممکن است سوءاستفاده شود.

جمع‌بندی

رمز یکبار مصرف کدی کوتاه، موقتی و مخصوص یک تراکنش است که حتی در صورت لو رفتن اطلاعات ثابت کارت، مانع تکمیل راحت پرداخت می‌شود. در بانکداری ایران این نقش را رمز دوم پویا بر عهده دارد. برای استفاده‌ی امن، رمز را فقط برای تراکنشی که خودتان شروع کرده‌اید و فقط در صفحه‌ی معتبر وارد کنید، آن را به هیچ‌کس نگویید و بعد از پرداخت رسید را نگه دارید.